Taariikhda Soomaaliya
Soomaaliya waa dal ku yaalla Geeska Afrika, oo leh taariikh dheer oo qani ku ah dhaqanka, siyaasadda, iyo ganacsiga. Dalka wuxuu leeyahay dhaxal taariikheed oo la xiriira xadaarado qadiimi ah, ganacsigii badda cas, gumeysigii reer Yurub, iyo xornimadii ka dib.
1. Xadaaraddii Hore ee Soomaaliya
Soomaaliya waxay leedahay taariikh dheer oo soo taxnayd kumannaan sano. Dadka Soomaaliyeed waxay ka mid ahaayeen beelihii hore ee ku noolaa Geeska Afrika, iyaga oo la xiriiray xadaarado waaweyn sida Masaaridii hore, Faarisiyiintii, iyo Carabtii qadiimiga ahayd.
✅ Dhulka Punt – Qoraallo laga helay Masar waxay muujinayaan in boqortooyadii Masar ay xiriir ganacsi la lahayd dhul la yiraahdo "Punt," oo la rumeysan yahay in uu ahaa Soomaaliya.
✅ Ganacsiga Badda Cas – Qabiilooyinka Soomaaliyeed waxay ka ganacsan jireen dhuxusha, malabka, fool-maroodiga, iyo xabagta cad oo loo dhoofin jiray dalalka Carabta iyo Hindiya.
2. Islaamku Sidee Ku Yimid Soomaaliya?
Islaamku wuxuu Soomaaliya yimid qarnigii 7-aad, markii asxaabtii Nabiga (NNKH) ay hijroodaan dhulka Xabashida (Ethiopia) oo ay ka gudbaan dhinaca Soomaaliya. Islaamku wuxuu si weyn u saameeyay dhaqanka iyo diinta bulshada Soomaaliyeed, wuxuuna noqday xudunta nolosha bulshada.
✅ Saldanado Islaami ah – Waxaa jiray boqortooyooyin islaami ah sida:
- Saldanaddii Adal – Oo la dagaallantay boqortooyadii Kiristaanka ee Itoobiya.
- Saldanaddii Ajuuraan – Oo xukumaysay Soomaaliya badankeed qarnigii 16aad iyo 17aad.
3. Gumeysigii Reer Yurub iyo Xornimadii
Soomaaliya waxay la kulantay gumeysi qarnigii 19-aad markii ay Yurub u kala qeybsatay dhulalka Afrika.
✅ Kala Qeybsigii Soomaaliya
- Ingiriiska – Wuxuu gumeysan jiray Waqooyiga Soomaaliya (British Somaliland).
- Talyaaniga – Wuxuu qabsaday Koonfurta Soomaaliya (Italian Somaliland).
- Faransiiska – Wuxuu qabsaday Jabuuti (French Somaliland).
- Itoobiya – Waxay qabsatay dhulka Soomaali Galbeed.
- Kenya – Waxay la wareegtay NFD (Waqooyi Bari Kenya).
✅ Dagaalkii Sayid Maxamed Cabdulle Xasan
Sayid Maxamed Cabdulle Xasan wuxuu hogaaminayey dagaal ka dhan ah gumeysiga Ingiriiska iyo Itoobiya muddo ka badan 20 sano (1899-1920). Ciidankiisa "Daraawiish" waxay ahaayeen kuwa dagaal adag kula jiray gumeysiga ilaa Ingiriisku duqeyn ku burburiyay xaruntoodii Taleex.
✅ Xornimadii Soomaaliya
- 26-kii Juun 1960 – British Somaliland waxay heshay xornimo.
- 1-dii Luulyo 1960 – Koonfurta Soomaaliya oo Talyaaniga hoos tagtay ayaa xoroobay, labaduba waxay mideeyeen Jamhuuriyadda Soomaaliya.
4. Dowladdii Rayidka (1960-1969)
Markii Soomaaliya xornimada qaadatay, waxaa la dhisay dowlad dimoqraadi ah. Madaxweynihii ugu horreeyay wuxuu noqday Aadan Cabdulle Cismaan, halka Cabdirashiid Cali Sharmaarke uu noqday Ra’iisul Wasaare. 1967, Cabdirashiid wuxuu noqday madaxweyne, balse wuxuu la kulmay dil siyaasadeed 1969.
5. Dowladdii Militariga (1969-1991)
Ka dib dilkii Cabdirashiid, Jeneraal Maxamed Siyaad Barre wuxuu xukunka la wareegay 21-kii Oktoobar 1969, isagoo dhisay dowlad milatari.
✅ Horumar iyo Waxbarasho
- Waxaa la hirgeliyay ololihii waxbarashada ee af-Soomaaliga lagu qoray.
- Waxay Soomaaliya noqotay dal awood badan leh oo xiriir la lahaa Midowgii Soofiyeeti iyo Shiinaha.
✅ Dagaalkii 1977 (Soomaaliya vs Itoobiya)
Soomaaliya waxay weerartay Itoobiya si ay dib ugu hesho dhulka Soomaali Galbeed, balse dagaalkii wuu guuldareystay markii Midowgii Soofiyeeti iyo Cuba ay garab siiyeen Itoobiya.
✅ Kacdoonkii iyo Burburkii Dowladdii Siyaad Barre
Sanadihii 1980-meeyadii, kacdoonkii mucaaradka ayaa xoogaystay, waxaana 1991 xukunka laga tuuray Siyaad Barre.
6. Burburka iyo Dagaallada Sokeeye (1991-2000)
Kadib burburka dowladdii Siyaad Barre, Soomaaliya waxay gashay dagaallo sokeeye, waxaana jiray maamul-beeleedyo kala duwan.
✅ Maxaakiimta Islaamiga iyo Duulaankii Itoobiya (2006)
2006, Maxaakiimta Islaamiga ayaa la wareegay badanaa Koonfurta Soomaaliya, balse waxaa la jabiyay markii Itoobiya ay dalka soo gashay iyadoo taageero ka helaysa Maraykanka.
7. Dib-u-dhiska Soomaaliya (2000 – Hadda)
Sanadihii dambe, Soomaaliya waxay dadaal ugu jirtay in ay dib u dhisto dowladnimadeeda.
✅ Dowlad Cusub
- 2000 – Waxaa lagu dhisay dowlad ku meel gaar ah Carta, Jabuuti.
- 2012 – Soomaaliya waxay yeelatay dowlad rasmi ah oo federaal ah.
- 2022 – Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa la doortay markii labaad.
✅ Amniga iyo Dhaqaalaha
- Dowladda iyo AMISOM waxay dagaal kula jiraan Al-Shabaab.
- Dhaqaalaha Soomaaliya wuu soo kobcayaa, iyadoo ganacsiga iyo maal-gashiga caalamiga ah sii kordhayaan.
Gunaanad
Soomaaliya waa dal leh taariikh dheer oo xadaarad, gumeysi, xorriyad, iyo dib-u-dhis ah. Inkastoo ay soo martay dhibaatooyin badan, haddana waxay hadda u muuqataa mid xasilooni iyo horumar gaareysa. Mustaqbalka, waxaa la rajeynayaa in Soomaaliya ay si buuxda u noqoto dal xasilloon oo horumaray.
0 Comments